داستان عاشق شدن کی کاووس به سوادبه شاهنامه فردوسی
داستان عاشق شدن کی‌کاووس به سودابه یکی از بخش‌های مهم و پرکشمکش شاهنامه فردوسی است که با ازدواج شاه ایران و دختر شاه هاماوران پیوند دارد. سودابه از شخصیت‌های شناخته‌شده این بخش از شاهنامه است و حضور او در داستان، زمینه‌ساز مجموعه‌ای از اتفاقات مهم در زندگی کی‌کاووس و سپس سیاوش می‌شود. این روایت علاوه بر فضای عاشقانه، با دلبستگی، تصمیم‌های سرنوشت‌ساز، روابط خانوادگی و کشمکش‌های درباری همراه است و به یکی از داستان‌های اثرگذار شاهنامه تبدیل می‌شود. در مجله آفتاب، داستان عاشق شدن کی‌کاووس به سودابه از شاهنامه فردوسی به زبان ساده و روان روایت می‌شود تا روند شکل‌گیری این رابطه و اتفاقات مهم پیرامون آن برای خوانندگان امروز قابل‌فهم باشد.
ازان پس به کاووس گوینده گفت
که او دختری دارد اندر نهفتکه از سرو بالاش زیباترست
ز مشک سیه بر سرش افسرستبه بالا بلند و به گیسو کمند
زبانش چو خنجر لبانش چو قندبهشتیست آراسته پرنگار
چو خورشید تابان به خرم بهارنشاید که باشد به جز جفت شاه
چه نیکو بود شاه را جفت ماهبجنبید کاووس را دل ز جای
چنین داد پاسخ که اینست رایگزین کرد شاه از میان گروه
یکی مرد بیدار دانشپژوهگرانمایه و گرد و مغزش گران
بفرمود تا شد به هاماورانچنین گفت رایش به من تازه کن
بیارای مغزش به شیرین سخنبگویش که پیوند ما در جهان
بجویند کار آزموده مهانکه خورشید روشن ز تاج منست
زمین پایهٔ تخت عاج منستهرانکس که در سایهٔ من پناه
نیابد ازو کم شود پایگاهکنون با تو پیوند جویم همی
رخ آشتی را بشویم همیپس پردهٔ تو یکی دخترست
شنیدم که گاه مرا درخورستکه پاکیزه تخم‌ست و پاکیزه تن
ستوده به هر شهر و هر انجمنچو داماد یابی چو پور قباد
چنان دان که خورشید داد تو دادبشد مرد بیدار روشن روان
به نزدیک سالار هاماورانزبان کرد گویا و دل کرد گرم
بیاراست لب را به گفتار نرمز کاووس دادش فروان سلام
ازان پس بگفت آنچ بود از پیامچو بشنید ازو شاه هاماوران
دلش گشت پر درد و سر شد گرانهمی گفت هرچند کاو پادشاست
جهاندار و پیروز و فرمان رواستمرا در جهان این یکی دخترست
که از جان شیرین گرامیترستفرستاده را گر کنم سرد و خوار
ندارم پی و مایهٔ کارزارهمان به که این درد را نیز چشم
بپوشم و بر دل بخوابیم خشمچنین گفت با مرد شیرین سخن
که سر نیست این آرزو را نه بنهمی خواهد از من گرامی دو چیز
که آن را سه دیگر ندانیم نیزمرا پشت گرمی بد از خواسته
به فرزند بودم دل آراستهبه من زین سپس جان نماند همی
وگر شاه ایران ستاند همیسپارم کنون هرچ خواهد بدوی
نتابم سر از رای و فرمان اویغمی گشت و سودابه را پیش خواند
ز کاووس با او سخنها براندبدو گفت کز مهتر سرفراز
که هست از مهی و بهی بینیازفرستادهای چرپ‌گوی آمدست
یکی نامه چون زند و استا به دستهمی خواهد از من که بی‌کام من
ببرد دل و خواب و آرام منچه گویی تو اکنون هوای تو چیست
بدین کار بیدار رای تو چیستبدو گفت سودابه زین چاره نیست
ازو بهتر امروز غمخواره نیستکسی کاو بود شهریار جهان
بروبوم خواهد همی از مهانز پیوند با او چرایی دژم
کسی نشمرد شادمانی به غمبدانست سالار هاماوران
که سودابه را آن نیامد گرانفرستاده شاه را پیش خواند
وزان نامدارانش برتر نشاندببستند بندی بر آیین خویش
بران سان که بود آن زمان دین خویشبه یک هفته سالار هاماوران
همی ساخت آن کار با مهترانبیاورد پس خسرو خسته دل
پرستنده سیصد عماری چهلهزار استر و اسپ و اشتر هزار
ز دیبا و دینار کردند بارعماری به ماه نو آراسته
پس پشت و پیش اندرون خواستهیکی لشکر آراسته چون بهشت
تو گفتی که روی زمین لاله کشتچو آمد به نزدیک کاووس شاه
دل آرام با زیب و با فر و جاهدو یاقوت خندان دو نرگس دژم
ستون دو ابرو چو سیمین قلمنگه کرد کاووس و خیره بماند
به سودابه بر نام یزدان بخواندیکی انجمن ساخت از بخردان
ز بیداردل پیر سر موبدانسزا دید سودابه را جفت خویش
ببستند عهدی بر آیین و کیش
ترجمه روان
پس از آن، یکی از سخن‌گویان به کاووس شاه گفت که پادشاه هاماوران دختری دارد که او را از دیگران پنهان نگه داشته است؛ دختری بسیار زیبا که اندامش همچون سرو بلند و کشیده است و گیسوان سیاهش مانند مشک بر سرش افشان شده است. قامتی بلند دارد، موهایش همچون کمند است، زبانش تیز و برنده و لبانش شیرین و دلنشین است. چنان زیبا و آراسته است که گویی بهشتی پرنقش و نگار است و درخشش چهره‌اش مانند خورشید در بهار روشن و خرم است.
سخن‌گو به کاووس گفت: «چنین دختری شایسته نیست همسر کسی جز شاه باشد؛ چه نیکو خواهد بود اگر شاه، چنین ماهی را به همسری برگزیند.»
دل کاووس با شنیدن این سخنان به سوی سودابه متمایل شد و گفت که این پیشنهاد را می‌پسندد. سپس از میان بزرگان و همراهان خود، مردی دانا، هوشیار و سخنور را برگزید؛ مردی گرانمایه و دلاور که خرد و دانش فراوان داشت. کاووس به او فرمان داد به هاماوران برود و با سخنان شیرین و سنجیده، دل پادشاه آن سرزمین را به این پیوند راضی کند.
کاووس به فرستاده گفت: «سخن مرا به او بگو و از او بخواه که درباره پیوند میان ما بیندیشد؛ زیرا بزرگان و جهان‌دیدگان نیز چنین پیوندی را شایسته می‌دانند. بگو خورشید روشنایی جهان از تاج من است و زمین، پایه تخت عاج من به شمار می‌آید. هرکس در سایه فرمان و پناه من قرار گیرد، جایگاه و قدرتش کاسته نمی‌شود، بلکه از حمایت من بهره‌مند خواهد شد.
اکنون می‌خواهم با تو پیوند دوستی و خویشاوندی برقرار کنم و راه آشتی را میان خود بگشایم. شنیده‌ام که در پس پرده تو دختری هست که برای من شایسته همسری است؛ دختری پاک‌نژاد و پاک‌تن که در هر شهر و انجمنی به نیکی از او یاد می‌شود. اگر او را به همسری من درآوری، بدان که داماد تو کسی همچون کی‌کاووس، پسر قباد خواهد بود و این وصلت برای تو مانند آن است که خورشید، روشنایی و بخشش خود را به تو ارزانی کرده باشد.»
فرستاده با خرد و روانی روشن به نزد پادشاه هاماوران رفت. سخنان خود را با نرمی و شیرینی آغاز کرد، سلام و درود فراوان کاووس را رساند و سپس تمام پیامی را که شاه ایران به او سپرده بود، بازگو کرد.
وقتی شاه هاماوران این سخنان را شنید، دلش به درد آمد و اندوهگین و پریشان شد. با خود گفت: «هرچند کاووس پادشاهی بزرگ، فرمانروایی پیروز و صاحب قدرت است، اما من در تمام جهان تنها همین یک دختر را دارم و او برای من از جان شیرینم عزیزتر است. اگر خواسته فرستاده را رد کنم و او را خوار و بی‌پاسخ بازگردانم، توان و پشتوانه‌ای برای جنگ با شاه ایران ندارم. پس بهتر است خشم و اندوه خود را فرو ببرم و چشم بر این درد ببندم.
اگر کاووس چنین چیزی از من می‌خواهد، گویی دو چیز گرانبها را از من می‌گیرد: دخترم و آرامش دلم. تا امروز ثروت و دارایی پشتوانه من بود و دلم به داشتن دخترم خوش بود؛ اما اگر شاه ایران او را از من بگیرد، دیگر چیزی برای دلخوشی من باقی نمی‌ماند. با این حال، اگر خواسته او چنین است، هرچه را بخواهد به او می‌سپارم و از فرمانش سرپیچی نمی‌کنم.»
سپس اندوهگین شد و سودابه را نزد خود فراخواند. او برای دخترش از درخواست کاووس سخن گفت و توضیح داد که فرستاده‌ای خوش‌سخن از سوی پادشاه ایران آمده و نامه‌ای نیز با خود آورده است. کاووس از او خواسته بود سودابه را به همسری بگیرد و به این ترتیب دخترش را از او جدا کند.
شاه هاماوران از سودابه پرسید: «اکنون نظر تو چیست؟ درباره این خواسته چه می‌اندیشی و چه راهی را درست می‌دانی؟»
سودابه پاسخ داد: «برای این کار راه دیگری بهتر از این نمی‌بینم. کسی که پادشاه جهان و فرمانروای سرزمین‌های بسیار است، اگر بخواهد با ما پیوند برقرار کند، چرا باید از این موضوع اندوهگین باشیم؟ هنگامی که چنین افتخاری نصیب کسی می‌شود، نباید شادی را با غم پاسخ داد.»
پادشاه هاماوران دریافت که سودابه از این ازدواج ناخشنود نیست و این پیوند را پذیرفته است. پس فرستاده کاووس را دوباره نزد خود خواند و او را در میان بزرگان و نامداران جای داد. سپس مطابق آیین و رسم آن روزگار، پیمان ازدواج را بستند و درباره این پیوند به توافق رسیدند.
شاه هاماوران یک هفته همراه بزرگان و مهتران خود مقدمات این وصلت را فراهم کرد. سپس برای بدرقه و همراهی دخترش، کاروانی باشکوه آماده ساخت. سودابه با دل اندوهگین اما با شکوه بسیار، همراه سیصد عماری و چهل تخت روان راهی شد. هزار اسب و هزار استر و شتر نیز همراه کاروان بودند که بار آنها را از دیبا، پارچه‌های گرانبها، زر و دینار پر کرده بودند.
عماری‌ها را با شکوه فراوان آراسته بودند و در پیش و پسِ کاروان، همراهان و خدمتکاران بسیاری حرکت می‌کردند. لشکری آراسته نیز همراه این کاروان بود؛ چنان باشکوه که گویی سراسر زمین به گلستانی پر از لاله تبدیل شده است.
وقتی سودابه به نزدیکی کاووس شاه رسید، زیبایی و شکوه او بیش از پیش آشکار شد. چشمانش همچون یاقوتی درخشان و نرگس‌هایی زیبا بود و ابروانش مانند دو ستون ظریف و سیمین بر چهره‌اش نشسته بود.
کاووس وقتی او را دید، از زیبایی‌اش شگفت‌زده شد و لحظه‌ای خیره ماند. سپس برای سودابه نام خدا را بر زبان آورد و او را با نگاهی ستایش‌آمیز نگریست.
پس از آن، کاووس انجمنی از خردمندان و بزرگان، از جمله پیران و موبدان دانا، تشکیل داد و درباره شایستگی سودابه برای همسری خود با آنان مشورت کرد. آنان نیز سودابه را شایسته همسری شاه دانستند و سرانجام میان دو خاندان، مطابق آیین و رسم آن روزگار، پیمان ازدواج و پیوند بسته شد.
