تخت جمشید یکی از باشکوهترین آثار تاریخی ایران و از مهمترین یادگارهای بهجامانده از دوران هخامنشیان است که هر ساله گردشگران و پژوهشگران بسیاری را از سراسر جهان به خود جذب میکند. این مجموعه باستانی که با نام پرسپولیس نیز شناخته میشود، نمادی از قدرت، هنر و معماری ایرانی در بیش از دو هزار سال پیش است. در دل ستونهای عظیم، نقشبرجستههای دقیق و کاخهای باشکوه تخت جمشید، رازها و نکات شگفتانگیزی نهفته است که بسیاری از مردم از آنها آگاهی ندارند. به همین دلیل، حقایق جالب درباره تخت جمشید همواره از موضوعات جذاب برای علاقهمندان به تاریخ و فرهنگ ایران بوده است. در این مطلب از مجله آفتاب، با مجموعهای از مهمترین و خواندنیترین دانستنیها درباره این میراث ارزشمند آشنا میشویم.
فهرست محتوا
حتماً برایتان پیش آمده که پای ستونهای بلند تخت جمشید ایستادهاید و حس کردهاید این سنگها دارند با شما حرف میزنند. یا شاید تصویر آن پلههای عریض را دیدهاید که مهمانان ۲۵۰۰ سال پیش، با جامههای رنگین از آنها بالا میرفتند. راستش را بخواهید، تخت جمشید فقط یک محوطه باستانی نیست؛ یک سند زنده از شکوه و تدبیر نیاکان ماست. سندی که هنوز هم، پس از هزاران سال، حرفهای ناگفتهای برای گفتن دارد.
در این مقاله از مجله سبک زندگی آفتاب، به دل تاریخ میزنیم و ۲۵ حقیقت جالب و کمتر شنیدهشده درباره تخت جمشید را با شما به اشتراک میگذاریم. همراهمان باشید تا با نگاهی تازه به این میراث جهانی بنگریم.
تخت جمشید از نگاه تاریخ
۱. نامش را یونانیها گذاشتند، خود پارسیها اسم دیگری داشتند
شاید برایتان جالب باشد بدانید که اسم «تخت جمشید» ریشه در افسانههای ایرانی دارد و به جمشید، پادشاه اسطورهای، نسبت داده شده است. در حقیقت، پارسیهای باستان این شهر را «پارسه» (Pārsa) مینامیدند که یعنی «شهر پارسیها» . واژه «تخت جمشید» در دورههای بعد و با نسبت دادن بنا به جمشید، پادشاه اسطورهای، رواج یافت.
متن درباره وطن | جملات زیبا و احساسی درباره میهن عزیزمان ایران
۲. داریوش بزرگ، بنیانگذار، و پسرانش، تکمیلکنندگان
بیشتر مردم فکر میکنند تخت جمشید را کوروش بزرگ ساخت. اما واقعیت این است که کوروش پاسارگاد را بنا کرد و داریوش بزرگ بود که در حدود سال ۵۱۸ پیش از میلاد، ساخت این مجموعه عظیم را آغاز کرد . او میخواست پایتختی تشریفاتی و باشکوه بسازد که نماد قدرت امپراتوری هخامنشی باشد. پسرش، خشایارشا، و نوهاش، اردشیر یکم، کارهای ناتمام را ادامه دادند و بناهای دیگری مانند «دروازه همه ملل» و «کاخ صد ستون» را به مجموعه افزودند .
۳. داریوش برای جبران یک شروع پرتنش، این شهر را ساخت
جالب است بدانید که داریوش اول با ادعایهای مشکوکی به تخت نشست و برای مدتی، امپراتوری درگیر شورشهای داخلی بود . شاید به همین دلیل، او تصمیم گرفت پایتختی تازه بنا کند که نماد شروع تازه و اقتدار دودمانش باشد و اینگونه، تخت جمشید به عنوان «پایتخت جدید» شکل گرفت .
شگفتیهای معماری و مهندسی
۴. یک سکوی عظیم با مهندسی دقیق
تخت جمشید بر روی یک سکوی عظیم به وسعت حدود ۱۲۵,۰۰۰ متر مربع (به اندازه ۱۷ زمین فوتبال!) و ارتفاع حدود ۲۰ متر بنا شده است . این سکو با سنگهای عظیم و دقیقاً تراشیدهشده، بدون استفاده از ملات، ساخته شده و برای استحکام بیشتر از بستهای فلزی (به شکل دمچلچلهای) استفاده شده است .
۵. پیشساختهسازی به شیوهٔ ۲۵۰۰ سال پیش!
شاید باورتان نشود، اما معماران هخامنشی از نوعی «پیشساخت» استفاده میکردند. سنگها را در معدن شمارهگذاری میکردند و بعد در محل، مانند یک پازل غولپیکر سر هم میچیدند . این روش، ساخت و ساز را به شکل شگفتانگیزی دقیق و سریع میکرد.
۶. ستونهایی که ریاضی را به چالش میکشند
بسیاری از ستونهای تخت جمشید بیش از ۲۰ متر ارتفاع و تنها ۱.۶ متر قطر داشتند . نسبت لاغر این ستونها برای معماری باستانی باورنکردنی است، اما مهندسان هخامنشی با استفاده از ستونهای چوبی و سرستونهای سنگی، ایستایی آنها را تضمین میکردند. تیرهای چوبی سقف از سرو لبنان بودند و وزن سبکتری نسبت به سقفهای سنگی داشتند .
۷. کاخ آپادانا؛ نمایشی از ۲۳ ملت
آپادانا، بزرگترین و باشکوهترین تالار بارعام تخت جمشید، از زمان داریوش ساخته شد. بر روی پلههای آن، نقشبرجستههایی از نمایندگان ۲۳ ملت مختلف زیر نظر امپراتوری نقش بسته است که هر کدام هدایای ویژه خود را برای شاهنشاه میآورند . این نقشها چنان دقیق است که ملیت هر فرد را به راحتی میتوان تشخیص داد!
۸. دروازهای به نام «همه ملل»
دروازه بزرگ ورودی مجموعه به دستور خشایارشا ساخته شد و «دروازه همه ملل» نام گرفت . این دروازه با تندیسهای عظیم گاوهای بالدار (لاماسو) تزیین شده که نماد قدرت و محافظت از ورودی بودند. در گذشته، هر بازدیدکنندهای برای ورود باید از زیر این گاوهای عظیم الجثه عبور میکرد و بلافاصله با عظمت امپراتوری روبرو میشد .
۹. پلههایی برای بالا رفتن سواره
یکی از شگفتانگیزترین بخشهای تخت جمشید، پلههای عریض ورودی است که برای سواره نیز قابل استفاده بوده است . این پلهها با شیب بسیار ملایم ساخته شدهاند تا بزرگان و حتی پادشاه بتوانند سوار بر اسب از آنها بالا بروند و هرگز مجبور نباشند پای خود را بر زمین بگذارند .
۱۰. نظام آبرسانی پیشرفته
در زیرِ این سکوی عظیم، شبکهای از کانالهای زیرزمینی و چاههای عمیق برای هدایت آبهای سطحی و تأمین آب مورد نیاز کاخ تعبیه شده بود. این سیستم فاضلاب به طرز شگفتانگیزی دقیق طراحی شده و هنوز هم تا حد زیادی کار میکند .
رازهای پنهان در نقشبرجستهها
۱۱. دیوارها با لباسهای رنگارنگ
امروزه نقشبرجستههای تخت جمشید را با سنگ خاکستری میشناسیم، اما در دوران شکوهش، تمام این نقوش با رنگهای زنده نقاشی شده بودند . لباسها، جواهرات و حتی موها با رنگهای شاداب و لاکهای طبیعی تزیین میشدند. تصویر این کاخ با آن همه رنگ، چیزی فراتر از تخیل ماست.
حقایق جالب درباره کوروش بزرگ | ناگفتههایی از زندگی بنیانگذار امپراتوری هخامنشی
۱۲. نگهبانان جاودان؛ «سپاه جاویدان»
نقشبرجستههای کاخ نشاندهنده صفوف منظمی از سربازان «جاویدان» یا «سپاه جاویدان» است؛ واحد نخبه ۱۰,۰۰۰ نفری که محافظ شخصی شاه بودند . این سربازان با آرایش نظامی منظم، نیزه و کمان، یکی از باشکوهترین نقشبرجستههای تخت جمشید را خلق کردهاند.
۱۳. هدایای سال نو؛ جشن نوروز در تخت جمشید
بسیاری از پژوهشگران معتقدند که تخت جمشید کارکرد اصلیاش به عنوان محل برگزاری جشن نوروز (سال نو ایرانی) بوده است . نقشبرجستههای پلههای آپادانا، نمایندگان ملتهای مختلف را نشان میدهد که در زمان نوروز، برای ادای احترام و پیشکش به شاهنشاه میآمدند.
چرا یونانیها از آن بیخبر بودند؟
۱۴. یک شهر مخفی در دل کوهها
جالب است بدانید که یونانیها تا زمان حمله اسکندر، از وجود تخت جمشید بیخبر بودند! هرودوت، پدر تاریخ، که درباره ایران نوشته، نامی از تخت جمشید نبرده است . علت این بود که تخت جمشید عمدتاً یک مجموعه تشریفاتی فصلی بود و پایتختهای اصلی اداری، شوش، بابل و هگمتانه بودند .
۱۵. جنگافروزانه ۱۵۰ ساله
اسکندر در سال ۳۳۰ پیش از میلاد، تخت جمشید را تصرف کرد و پس از چند ماه، دستور به آتشکشیدن آن داد . روایت مشهور این است که او در یک میگساری شبانه، به تحریک تایس، یک روسپی آتنی، کاخ را آتش زد تا انتقام سوزاندن آتن را ۱۵۰ سال قبل توسط خشایارشا بگیرد . گزارشها نشان میدهد که آتش بهطور خاص، کاخ خشایارشا (هدیش) را هدف گرفت .
۱۶. آتش و گنجینهای که بر شتران بار شد
گفته میشود اسکندر برای حمل گنجینههای تخت جمشید، به ۵,۰۰۰ شتر و ۲۰,۰۰۰ قاطر نیاز داشت ! این غارتِ بینظیر نشان میدهد که تخت جمشید چقدر ثروت و گنج داشته است.
در دورههای بعد و امروز
۱۷. تخت جمشید در دوران ساسانی
در دوره ساسانیان، اگرچه تخت جمشید دیگر پایتخت نبود، اما همچنان مکانی مقدس و مهم بود. ساسانیان روی برخی از سنگهای آن کتیبههایی از خود به جای گذاشتند و حتی آتشکدههایی در نزدیکی آن ساختند .
۱۸. کشف بقایای دروازهای مربوط به کوروش در سال ۲۰۲۳
در مهرماه ۱۴۰۴ (اکتبر ۲۰۲۵)، خبر کاوش یک دروازه بزرگ و باستانی در تخت جمشید منتشر شد که به «دروازه کوروش» معروف است. این بنا با آجرهای لعابدار با طرحهای جانوران افسانهای، گلهای هشتپر و رنگیهای سفید، زرد، آبی و سبز تزیین شده و به نظر میرسد قدمت آن به زمان کوروش بازمیگردد .
۱۹. اولین کاوشهای علمی در سال ۱۹۳۱
تا پیش از قرن ۱۷ میلادی، هیچکس نمیدانست این ویرانهها کجاست. اولین حفاریهای علمی جدی در تخت جمشید توسط «ارنست هرتسفلد» و با همکاری مؤسسه شرقشناسی دانشگاه شیکاگو در سال ۱۹۳۱ میلادی آغاز شد .
میراثی برای تمام فصول
تخت جمشید تنها یک بنای تاریخی نیست؛ یک «هویت» است. مجموعهای که نظم، شکوه و مدیریت بینظیر هخامنشیان را به رخ میکشد. شاید بزرگترین پیام تخت جمشید، پیام «صلح و مدارا» باشد. آن نقشبرجستههایی که با لباسهای محلی، در کنار هم و برای یک هدف مشترک جمع شدهاند، بازتاب دهنده جهانی است که در آن اقوام مختلف در کنار هم زندگی میکردند.
جمعبندی ۱۰ حقیقت کلیدی
۱. نام باستانی اش «پارسه» بود .
۲. بنای آن به دستور داریوش بزرگ، حدود ۵۱۸ پ.م، آغاز شد .
۳. سکوی عظیم آن به وسعت ۱۲۵ هزار مترمربع است و با سنگهای پیشساخته ساخته شده .
۴. پلهها به قدری عریض هستند که سواره هم میتوانست از آن بالا برود .
۵. نقشبرجستهها، نمایندگان ۲۳ ملت را نشان میدهند .
۶. دروازه اصلی را خشایارشا ساخت و «دروازه همه ملل» نامید .
۷. تخت جمشید پایگاه اصلی آتش زده شدن توسط اسکندر در ۳۳۰ پ.م بود .
۸. یونانیها تا پیش از اسکندر، نام آن را هم نشنیده بودند .
۹. در سالهای اخیر، کاوشها دروازهای لعابکاریشده از زمان کوروش را کشف کردهاند .
۱۰. این محوطه از سال ۱۹۷۹ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است .
منابع معتبر برای اطلاعات بیشتر:
- Wikipedia – Persepolis
- Britannica – Persepolis
- World History Encyclopedia
- History Today
- Tehran Times
- UNESCO World Heritage Centre
دفعه بعد که به تخت جمشید رفتید، فقط به ستونها و کتیبهها خیره نشوید. به آن پلههای عریض که نمایندگان از ملتهای مختلف با لباسهای رنگارنگ از آنها بالا میرفتند نگاه کنید. به آن گاوهای بالداری که از ورودی محافظت میکردند. و به آن پیشرفت مهندسی که ۲۵۰۰ سال پیش، چنین بنای عظیمی را ممکن کرد. تخت جمشید فقط یک بنای تاریخی نیست؛ یک پیام است؛ پیامی درباره عظمت، صلح و دانش ایرانی.
